Sensorcheck

Sensorcheck: zo werkt het

Je fotografeert een strakblauwe lucht op f/11 en thuis op het scherm zie je ze zitten: vage donkere vlekjes, elke foto op precies dezelfde plek. Dat is geen vuil op je lens maar stof op je sensor. Met deze check weet je binnen een minuut hoe erg het is, zonder software te installeren en zonder dat je foto je apparaat verlaat.

Hoe komt dat stof daar?

Elke keer dat je een lens wisselt, staat je vatting open en dwarrelt er lucht naar binnen. Ook zoomlenzen pompen bij het in- en uitzoomen lucht rond, en die lucht neemt stof mee. Bij systeemcamera's ligt de sensor extra bloot: er zit geen spiegel meer voor. Sommige deeltjes waaien er vanzelf weer uit of worden door het trilmechanisme van de camera afgeschud. Wat blijft plakken, zie je terug in je foto's.

Waarom je het stof niet altijd ziet

Stof zweeft een fractie van een millimeter boven de sensor, op het filterglas. Bij een groot diafragma zoals f/2 valt het licht van alle kanten langs zo'n deeltje en vervaagt de schaduw tot onzichtbaar. Sluit je af naar f/11, f/16 of f/22, dan wordt de lichtbundel smal en tekent elk deeltje zich scherp af. Daarom merk je sensorvuil vooral in landschappen en architectuur, en daarom maak je de testfoto juist op het kleinste diafragma: dan zie je alles wat er zit.

Wat de tool met je testfoto doet

De check rekent eerst het natuurlijke lichtverloop en de vignettering uit je foto weg. Daarna wordt het contrast flink opgerekt, dezelfde truc als de levels-schuif in Lightroom of Photoshop, maar dan automatisch. Wat overblijft is een lichtgrijs vlak waarop elke stofplek zich aftekent. De tool telt de plekken, meet hoe groot en donker ze zijn, en vertaalt dat naar een oordeel: schoon, licht vervuild of reiniging aanbevolen. Met de gevoeligheidsschuif bepaal je zelf hoe streng de meting is.

Eerst het blaasbalgje

Losliggend stof haal je zelf weg. Kies in het menu van je camera de reinigingsstand, zodat de sluiter opent en de sensor vrij ligt. Houd de camera met de opening naar beneden en geef een paar stevige poefjes met een blaasbalgje. Gebruik nooit perslucht uit een spuitbus, die kan drijfgas op de sensor achterlaten, en raak de sensor nergens mee aan. Maak daarna een nieuwe testfoto en vergelijk. Vaak ben je dan al van het grootste deel af.

Wanneer laten reinigen

Blijven er na het blazen plekken zitten, dan is het vuil vastgeplakt: pollen, een vetdeeltje of een spatje. Dat gaat er alleen af met een natte reiniging. Zelf doen kan met swabs en reinigingsvloeistof, maar het blijft precisiewerk op het gevoeligste onderdeel van je camera. Ik breng mijn camera's naar Chipclean in Overasselt: op afspraak, en je camera is klaar terwijl je wacht. Een professionele reiniging kost een fractie van een nieuwe sensor.

Voorkomen is makkelijker

Helemaal stofvrij blijft geen enkele camera, maar je kunt het flink beperken. Wissel lenzen met de vatting naar beneden, liefst uit de wind. Zet de camera uit voordat je wisselt, een sensor onder spanning trekt stof aan. En laat de body nooit open liggen: direct de nieuwe lens of een bodydop erop. Doe deze check om de paar maanden, dan komt een vieze sensor nooit als verrassing op het moment dat het echt niet uitkomt.

Wil je weten met welke instellingen je testfoto is gemaakt, dan leest de EXIF-lezer alle opnamegegevens uit je bestand. En hoeveel scherptediepte je bij elk diafragma hebt, reken je na met de scherptediepte-calculator.